ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು – ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿಗಳು 12 ರಿಂದ 35 ವಿವರಣೆ

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಲಿಖಿತ ಸಂವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ರಚನೆಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (Fundamental Rights) ನಾಗರಿಕರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III (Part III) ನಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳು 12 ರಿಂದ 35 ರವರೆಗೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸಮಾನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕುಗಳಾಗಿವೆ.

ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಅನ್ಯಾಯ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗದಿಂದ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಧಿ 12 – ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ

ವಿಧಿ 12 ನಲ್ಲಿ “ರಾಜ್ಯ” ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿಗೆ ಕೆಳಗಿನವುಗಳು ಒಳಪಡುತ್ತವೆ:

• ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ

• ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು

• ಸಂಸತ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಮಂಡಲ

• ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

• ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು ಈ ವಿಧಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ.

ವಿಧಿ 13 – ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾನೂನುಗಳು

ವಿಧಿ 13 ಪ್ರಕಾರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಅಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವಿಧಿ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯಪಾಲನಾ ಪರಿಶೀಲನೆ (Judicial Review) ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿಗಳು 14 ರಿಂದ 18)

ವಿಧಿ 14 – ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ

ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ ಹಾಗೂ ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಈ ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 15 – ಭೇದಭಾವಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧ

ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭೇದಭಾವ ಮಾಡಬಾರದು.

ವಿಧಿ 16 – ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ

ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಬೇಕು.

ವಿಧಿ 17 – ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ರದ್ದತಿ

ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ.

ವಿಧಿ 18 – ಪದವಿಗಳ ರದ್ದತಿ

ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಗೌರವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಪದವಿಗಳಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಇದೆ.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿಗಳು 19 ರಿಂದ 22)

ವಿಧಿ 19 – ಆರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು

ಈ ವಿಧಿಯಡಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ:

• ಮಾತು ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

• ಸಭೆ ನಡೆಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

• ಸಂಘಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

• ದೇಶದೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

• ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

• ವೃತ್ತಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ

ವಿಧಿ 20 – ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ

ಈ ವಿಧಿ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಅನ್ಯಾಯ ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 21 – ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನ ಅಥವಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಧಿ 21A – ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು

6 ರಿಂದ 14 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ವಿಧಿ 22 – ಬಂಧನದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ

ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬಂಧಿಸಿದಾಗ ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ನಿಯಮಗಳು ಈ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿಗಳು 23–24)

ವಿಧಿ 23

ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಧಿ 24

14 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

---

ಧರ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿಗಳು 25–28)

ಈ ವಿಧಿಗಳು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು (ವಿಧಿಗಳು 29–30)

ಈ ವಿಧಿಗಳು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಷೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 32)

ಈ ವಿಧಿಯ ಮೂಲಕ ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದರೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು.

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ವಿಧಿ 32 ಅನ್ನು “ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ನೆನಪಿಡಿ

• ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಭಾಗ III ನಲ್ಲಿ ఉన్నాయి

• ವಿಧಿಗಳು 12 ರಿಂದ 35

• ವಿಧಿ 14 – ಸಮಾನತೆ

• ವಿಧಿ 19 – ಆರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು

• ವಿಧಿ 21 – ಜೀವನದ ಹಕ್ಕು

• ವಿಧಿ 21A – ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು

• ವಿಧಿ 32 – ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರ

ಸಾರಾಂಶ

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲಸ್ತಂಭವಾಗಿವೆ. ಇವು ನಾಗರಿಕರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಧಿಗಳು 12 ರಿಂದ 35ರವರೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.